قنات قصبه (کاریز گناباد) یا کاریز کیخسرو عمیقترین و قدیمیترین کاریز جهان است. آنگونه که از منابع کهن و همچنین سفرنامه ناصر خسرو و منابع شفاهی بر میآید آنرا کاریز کیخسرو میگفتهاند.
ثبت کاریز گناباد در میراث جهانی یونسکو
برابر گزارش خبرگزاریها قنات ایرانی در اجلاس استانبول ترکیه در تاریخ ۲۴ تیرماه ۱۳۹۵ در فهرست آثار ثبت شده در یونسکو قرار گرفت کاریز گناباد نیز از جمله قنات های ثبت شده بود.پرونده کاریز گناباد در سال ۱۳۹۳برای ثبت در میراث معنوی و ملموس بشریت به یونسکو ارسال شد و پس از رسیدگی به عنوان قنات ایرانی در یونسکو به ثبت رسید. کاریز قصبه گناباد در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۹۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.مربوط به ۲۵۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر پیشنهاد شدهٔ خراسان بزرگ به سازمان جهانی یونسکو برای ثبت است که در شهر گناباد در جنوب خراسان رضوی واقع شده است.
کاریز قصبهٔ گناباد که یکی از شاهکارهای آبی جهان است،و از دو رشتهٔ اصلی و شش شاخهٔ فرعی تشکیل شدهاست و مادرچاه آن در دامنهٔ شمالی سیاه کوه و خروجی کنونی قنات در جنوب محلهٔ معروف به قصبهٔ شهر قرار دارد. طول این قنات بیش از ۳۳ کیلومتر است و عمق مادرچاه اصلی در انتهای رشتهٔ «دولاب نو» با توجه به شیب زمین حدود ۳۰۰ متر (۵+-) و میزان آب دهی آن بیش از ۱۳۰ لیتر در ثانیهاست.
ویژگیهای کاریز در تاریخ
ناصرخسرو عمق چاه قنات را ۷۰۰ گز و طول آن را چهار فرسنگ ذکر کردهاست؛ و نوشته است «آبی عظیم در این کاریز روان است و آن کاریز چهار فرسنگ میرود و آن گفتندکیخسرو فرموده است کردن.» بنا به نوشته لباف خانیکی کارشناس باستانشناسی در کتاب قنات گناباد، رشتهٔ اصلی کاریز از قصبه شهر ۱۳۱ هزار و ۳۵ متر طول دارد و در امتداد درهٔ پرآب خانیک حفر شدهاست. قطعه سفالهای پراکنده در اطراف دهانهٔ چاههای این کانال حاکی از این است که رشتهٔ قصبه واقع در مسیر اولیهٔ اصلی قنات بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده و به دنبال آن رشتههای دیگر قنات در مواقع خشکسالی حفر شدهاست. اما ریزش پی در پی قنات، پیشینیان را به یافتن راه چارهای ترغیب کرد که طی آن در فاصلهٔ ۶۸۳ متری، قنات را به دو شاخه تقسیم کنند تا در صورت ریزش و بسته شدن یکی از کانالها، آب از دیگری خارج شده و در داخل انباشته نشود.
ابزارهای اصلی قنات
1- ساعت آبی. ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران بویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته است. با مطالعه استفاده از ساعت آبی در کشورهای مختلف میتوان گفت در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد و تأثیر گذار و مستمر نبوده است این ساعت حتی در زمانی که ۵۰ سال قبل ساعتهای نوین به بازار آمده بود با آنها رقابت میکرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعتهای نوین نبودند.
2- چرخ. چرخ دستگاه مدوری است که به وسیله آن با کمک ریسمان و دلو خاک را از داخل چاه و یا کانال به بیرون میآوردهاند. چرخ چاه بر دو نوع «یک سره» و «دوسره» بوده است که از چرخچاهدوسره به ویژه در کندن چاههای بسیار عمیق بهره گرفته میشده است.
در مستند کاریز گناباد توان مهندسی حفاران ایرانی در طول تاریخ برای حفر قنات به همراه تبیین اهمیت آن تصویر شده است. نقش قنات قصبه در تأمین آب در شرایط کمبود مایه حیات در مناطق کویری در این مستند داستانی نشان داده شده است. با ساخت مستند قنات قصبه سعی شده ظرفیتهای منطقه گناباد در حفر قنات و اهمیت ماندگاری آن در طول تاریخ به تصویر کشیده شود. ساخت فیلم مستند ساخت این پروژه با همکاری مشترک صدا و سیمای خراسان رضوی و اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی و به کارگردانی سعید توکلی فر انجام شده است.
دانلود مستند قنات قصبه گناباد
«کاریز؛ تداوم حیات» به کارگردانی مستندساز فقید محمدرضا مقدسیان، از مجموعه «آب و آبیاری سنتی در ایران» که در سالهای ۶۱ تا ۶۳ تولید شده، این فیلم با پژوهش در کاریز یا قنات در مناطق کویری ایران و با به تصویر کشیدن منطقه خور و بیابانک از آن، به گوشه ای از معماری اصیل ایرانی اشاره دارد. مقابله و در عین حال سازش با طبیعت موجود در میان مردم کویر و ایجاد حیات و زندگی با وجود سختی و مرارتهایی که طبیعت پیرامونشان برای ساخت «آبادی» به وجود آورده است، در این فیلم در میان مردم آبادی به خوبی دیده می شود.
عوامل مختلفی که می تواند ساخت درونی و بیرونی یک جامعه را به یکدیگر مرتبط کند، در این فیلم در قالب حفر و ساخت قنات، از تصویر کردن «مادرچاه» و مردان و پسران کم سن و سالی که در لایروبی قنات با بزرگان و افراد با تجربه در کار قنات همراه می شوند، تا قرارگیری زندگی روزمره مردم در ارتباطی عمیق با کاریزهای گوناگون موجود در سطح آبادی و شبکه های صوری ایجاد شده پیرامون آن، به طور کلی در قالب عنصر «آب»، به نمایش گذاشته می شود و مخاطب را با سیستمی پیچیده در ساخت های اجتماعی در رابطه با ابداعی در معماری ایرانی آشنا می سازد.
کاریز همان گونه که در این فیلم نیز نمایش داده می شود، علاوه بر رابطه ای عمیق با اشکال ظاهری و معماری خانه ها و کوچه های آبادی، با اعتقادات و باورها، فرهنگ، روابط اجتماعی، جنسیت و... نیز ارتباطی ناگسستنی دارد.
دانلود مستند کاریز ؛ تداوم حیات
میر آب یعنی امیر آب یا رئیس آب در واقع میر آب مدیر و محاسبه گر زمان و ساعت آبی و تقسیم گر عادلانه و تعیین زمان تحویل دادن آب قنات به افراد بوده است. شغل میرآب ممکن است بطور وراثتی باشد و یا انتخابی اما از آنجا که حساب و کتاب و دانستن زمان سهام کار سادهای نبوده است میرآب بطور دایمی به این شغل ادامه میداده است ولی دستمزد وی را سهامداران قنات در پایان سال و یا نوروز تعیین میکردهاند.
آبیار و تقسیمکننده را میرآب میگفتند. میرآب در خانهفنجان (محلی که تقسیم آب صورت میگرفته) مینشست و بنابر ابزاری (دیگ و فنجان) که در اختیار داشت، آب کشاورزی را تقسیم میکرده و دستمزد خودش را هم از سهم آب قنات برمیداشت. از ابتدای کشف قنات، تعیین زمان و تقسیم عادلانه آب بین سهامداران توسط میرآب و با ابزار ساعت آبی یا فنجان انجام میشده است. ساعت آبی از کاسه یا فنجان (دقیقهشمار)، دیگ پر از آب، سنگهای کوچک یا تشله، محاسبهگر انسانی یا میرآب و محل استقرار که به آن خانه فنجان میگفتند و میرآب بطور دائمی در آن استقرار داشت، تشکیل میشده است.
فنجان یک کاسه مسی کوچک با روزنهای در وسط آن است و چند درجه یا علامت عددی در بدنه داخلی آن که بر روی آبهای یک دیگ بزرگ قرار میگیرد. این وسیله برای تعیین دقیق زمان استفاده از آب قنات و تقسیم عادلانه زمان توزیع سهم هریک از سهامداران اختراع شده است، اما بعدها کاربردهای دیگری پیدا کرد و برای تعیین بزرگترین روز سال، طولانیترین شب و روز و تعیین اوقات شرعی در دوره اسلامی بکار برده میشد.
این برنامه کاری است از جواد ظهیری که به بررسی ارزش آب و تاریخچه قنات در منطقه نطنز پرداخته است.
قصه های آب
این مجموعه مستند داستان شهرها و روستاهای کشور را به تصویر می کشد که با بحران کم آبی دست و پنجه نرم می کنند. وضعیت کمبود آب در روستاي ديزباد بالا، دشت نیشابور و خارتوران موضوع های سه قسمت اول این مجموعه هستند.
کم آبی تنها مشکل این روستا نشنیان نیست و سرتاسر کشور را در بر می گیرد. این مجموعه علاوه بر بررسی مشکلات برخی از روستاها و شهرها، راهکارهای آنان برای مصرف بهینه از آب باقی مانده را به تصویر می کشد.
تهیه کننده : رضا خوشدل راد
دانلود قسمت 1 : جازموریان (جنوب کرمان)
دانلود قسمت 2 : روستای کمجان و تاریخچه رود کر و خشک شدن آن
دانلود قسمت 6 : روستای میل سفید استان یزد
دانلود قسمت 7 : احیای دوباره تالاب شادگان
آخرین مطالب
» آگهی استخدام کارشناس ارشد زمین شناسی گرایش آب های زیرزمینی در شرکت مهندسی مشاور در شیراز ( شنبه ۱۳۹۹/۰۳/۲۴ )
» آگهی استخدام شرکت مهندسی مشاور جامع کار سپاهان در اصفهان ( سه شنبه ۱۳۹۸/۱۱/۰۸ )
» معرفی کتاب ژئوشیمی آب زیرزمینی و ایزوتوپ ها - تألیف ایان کلارک ترجمه دکتر وهاب امیری ( شنبه ۱۳۹۸/۰۷/۰۶ )
» آگهی استخدام کارشناس آشنا به فرآیند تصفیه آب و فاضلاب در شرکت زادآب ( شنبه ۱۳۹۸/۰۶/۳۰ )
» آگهی استخدام آب شناس (هیدروژئولوژیست) یک شرکت معدنی در تهران ( پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۶/۱۴ )
» فراخوان انتخاب مديرعامل شرکت آب منطقهای اردبیل ( پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۶/۰۷ )
» آگهی استخدام شرکت مهندسی مشاور آبگستران ( چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۵/۲۳ )
» آگهی استخدام هیدروژئولوژیست در استان گیلان ( سه شنبه ۱۳۹۸/۰۴/۱۸ )
» آگهی استخدام در شرکت مهندسی مشاور پنداب تدبیر ( دوشنبه ۱۳۹۸/۰۴/۱۷ )
» دانلود Aquaveo WMS 10.1.10 - تجزیه و تحلیل حوزه های آبی و منابع آبی زیر زمینی ( چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۳/۲۹ )
» آگهی استخدام کارشناس زمین شناسی در بنیاد علوم کاربردی رازی ( شنبه ۱۳۹۸/۰۲/۲۱ )
» آگهی استخدام شرکت شاران صنعت ( شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۱۷ )